Foto van Chandra Marsono op Flickr

Je ziet ze steeds vaker verschijnen; Quick Response Codes. Op reclameposters in bushaltes en in de kroeg, op producten in de supermarkt en in kranten en tijdschriften. In het laatste helft van 2010 groeide het gebruik van QR-codes met 1200% ten opzichte van het eerste gedeelte van het jaar. QR-codes zijn echter nog lang niet bij iedereen bekend en begrepen. Gebruikers weten niet altijd wat ze ermee moeten, en degene die ze plaatsen zijn nog aan het ontdekken hoe ze het beste met de codes om kunnen gaan.

Voor hen die tot nu geen idee hebben waar het hier over gaat: QR-codes of matrixcodes zijn een soort vierkante blokjescodes die nog het best te vergelijken zijn met een streepjescode. Door een QR-code te scannen met een smartphone kan de gebruiker toegang krijgen tot een breed scala aan informatie; van tekst tot audio en video. Het scannen van een code is daarbij heel eenvoudig; de nieuwste software kan al een QR-code herkennen door slechts de camera van de telefoon op de code te richten.

De museum- en erfgoedsector heeft de laatste jaren de toepassing van QR-codes ontdekt. Musea als het Amsterdam Museum en het Powerhouse Museum in Sydney gebruiken de codes om toegang te geven tot onderdelen van hun tentoonstelling, of om bezoekers de gelegenheid te geven extra informatie over objecten op te halen met hun smartphone. Een mooi voorbeeld van de integratie van QR in een app en de tentoonstelling is ArtClix, van het High Museum of Art in Atlanta.

Ik ben het direct met de stelling eens, maar ook benieuwd waarom de organisatoren en de uitgenodigde sprekers menen dat dit niet kan. Daarbij zou ik het zelf omschrijven als een uitgelezen kans voor organisaties om de identiteit te koppelen aan die van de plaats of streek waar de organisatie bedrijvig is. Dat is van belang voor de mensen die er werken, voor de herkenbaarheid van de organisatie en het draagvlak. Het geeft mijns inziens ook een gevoel van wederzijdse betrokkenheid; in het kader van Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen. Voor mezelf kan ik zeggen dat een keuze tussen een oudere, betekenisvolle plek en een nieuw kantoorgebouw als werkplek, mits de voorzieningen ongeveer gelijk zijn, snel gemaakt is voor het oudere gebouw. Maar dat kan gewoon notalgie zijn, de retrospectieve emotie.
Veel belangrijker vind ik dan ook dat het samengaan van erfgoed en economie in Europees verband, met het oog op een gebrek aan samenhang, gedeelde identiteit en de gedachte dat Europa als verzamelplaats van erfgoed voor de toekomst en de innovatie van de economie zou hebben afgedaan. Ik ben van mening dat Europa – en specifieker erfgoedlocaties (industrieel erfgoed, musea, monumenten, etc) – juist de creatieve broedplaatsen zouden moeten en kunnen zijn, waar de economie telkens nieuwe impulsen van kan krijgen. Vernieuwing en verbondenheid, dat zorgt wellicht voor een stabielere en duurzame economie.
Hopelijk wordt met dit debat een langdurige cobversatie over dit onderwerp op gang gebracht. Ik ben uiterst benieuwd naar meer meningen en inzichten op dit vlak.

Meer informatie over het debat en het programma zijn beide te vinden op de website van het Netwerk Erfgoed en Ruimte.

7 februari 2012 . 14.00 uur . Schip van Blaauw in Wageningen
Generaal Foulkesweg 72 . 6703 BW Wageningen
Deelname is gratis. Aanmelding: info@blauwekamer.nl
t 0317 425890 . www.blauwekamer.nl

Iets meer dan anderhalf jaar geleden boog ik me, als toenmalige student erfgoedstudies, samen met twee medestudenten over het Amsterdams Historisch Museum. Wat viel ons op in het museum? Welk verhaal werd er verteld? En hoe werd het verteld? Onze conclusies in een notendop: veel tekst, weinig interactie tussen object en bezoeker, rijke collectie, weinig aandacht voor ‘taboe’s’ (rol Amsterdam en Nederland in slavernij en WOII) en een routing die je zó 3 uur bezig kon houden. We presenteerden onze bevindingen tegenover Amsterdam Museum directeur Paul Spies en andere museumdirecteuren in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden.

Meer dan een jaar later presenteerde het museum haar nieuwe naam – Amsterdam Museum –  en opende zij de nieuwe tentoonstelling ‘Amsterdam DNA’ (trailer). En zonder ook maar enigszins te pretenderen dat er naar ons is geluisterd: wat een verademing!

Het museum heeft ervoor gekozen de geschiedenis van Amsterdam op te hangen aan 4 kernwaarden en 7 periodes. Aan de hand van terugkerende thema’s als ‘ondernemerschap’ en ‘creativiteit’ en ingedeeld in periodes als ‘1000-1500: stad op palen’ en ‘1795-1815: vrijheid, gelijkheid, broederschap’ wordt de bezoeker langs ruim 10 eeuwen Amsterdamse geschiedenis geleid, en heeft deze na een uur (45 minuten is wat kort) écht een goed beeld van die geschiedenis. Ook met veel kennis over de historie van de stad is een bezoek aan ‘Amsterdam DNA’ zeer de moeite waard.

Maar de voornaamste reden dat ik het gevoel had daadwerkelijk iets te hebben opgestoken lag niet in de thematisering of periodering, maar in de prachtige vormgeving en de mogelijkheden tot interactie. Met een bij de ingang gratis mee te nemen boekje was het op verschillende plaatsen mogelijk een animatie te starten. Deze mooi vormgegeven en zeer informatieve filmpjes van ongeveer een minuut waren een prettige afwisseling met de schilderijen, tekstbordjes, grafieken en maquettes. Naast de animaties waren er nog talloze andere mogelijkheden, voor jong en oud, om iets op te steken door iets te doen. ‘Gok’ hoe lang een meter is door je hand in een gleuf te steken, bekijk waar Nederland haar kruiden en specerijen vandaan haalde in de Gouden Eeuw of fiets op een Amsterdamse herenfiets en Google Streetview door de Amsterdamse straten. Ook de slimme doorkijkjes naar de nieuw ingedeelde Schuttersgallerij waren bijzonder.

Is het dan alles goud wat er blinkt? Bijna. Door het (overigens zeer duidelijke en soepele) gebruik van QR-codes op de boekjes wordt de link naar de Museum App, die de mogelijkheid biedt routes te volgen in de stad, lastiger. Hiervoor was het beter geweest bezoeker de optie te geven hun smartphone te gebruiken in de tentoonstelling, waarna de link met de app beter te maken zou zijn geweest. Voordeel van de boekjes was het feit dat ik ook echt iets mee naar huis te nemen had, waar ik later nog even in kan kijken. Daarnaast was het ‘delen’ van het boekje – iets wat je minder met je telefoon doet – met twee oudere dames (die hierna steeds met mij mee bleven lopen) een leuke manier van interactie met andere museumbezoekers.

Conclusie: het Amsterdam Museum snapt het. Zij begrijpt dat veel bezoekers (binnenlands of buitenlands, jong of oud) op zoek zijn naar overzicht, interactie en een museum die voor hen de keuzes maakt. Zij snapt dat een tentoonstelling als deze naar meer smaakt en geeft ruimte tot verdieping in de rest van het museum. En net als het nieuwe Scheepvaartmuseum heeft het museum door dat een tentoonstelling anno nu er simpelweg heel gelikt uit moet zien: elk mens is een visueel dier.

Ik hoop van ganser harte dat het Amsterdam Museum besluit ‘Amsterdam DNA’ op te nemen in haar vaste tentoonstelling. Want dit is zoals een museale expositie in de 21^ste eeuw eruit moet zien.

In nummer 36 staat een artikel, ‘het excentrieke museum’ dat ik veel eerder schreef voor een aflevering van Museumpeil dat over immaterieel erfgoed zou gaan. Ik heb gezegd dat het goed was om het nu alsnog te plaatsen in het nummer over sociale media. Wel had ik het wat beter moeten nazien op kromme zinnen en op het bijschrift dat ik docent zou zijn aan de Reinwardt Academie; ik was immers gastdocent. Maar wel een heel toegewijde, dus vooruit.
Een andere keer wil ik graag nog ingaan op dat excentrieke museum. Nu wil ik het hebben over een ander artikel in Museumpeil nr 36. Yola de Lusenet en Marie-José Klver vertellen er over hun cursus 23 dingen voor musea.
Deze 23 dingen cursussen hebben inmiddels veel mensen in bibliotheken, archieven en musea geholpen met hun eerste schreden op gebied van sociale media. De gedachte achter de opzet van deze cursus is als volgt verwoord: “Deze cursus laat je spelenderwijs kennismaken met sociale media. Het programma bestaat uit 23 onderdelen of ‘dingen’. De uitleg bij elk onderdeel is bedoeld als duwtje, om zelf dingen te gaan doen. Want dat is de gedachte achter deze cursus: je snapt het snelst wat het sociale web (of Web 2.0) betekent als je er zelf mee aan de slag gaat. Leren door doen!”
Dat is alvast een goed ding.
Door ermee te beginnen, maak je al snel kennis met een aantal eigenaardigheden van die sociale media. Zoals het maken van een account, het plaatsen van een tekst, uploaden van foto’s, video’s, presentaties, het volgen en gevolgd worden; en dan vooral taggen. Dat er vaak meerdere collega’s tegelijk de 23 dingen cursus volgen, kan en-passant ook helpen om op een andere manier samen te werken, soms ook met mensen van verschillende afdelingen. Met een beetje geluk opent het de ogen voor de mogelijkheden van sociale media en helpt het in ieder geval om koudwatervrees te overwinnen. Het welslagen van deze cursus heeft natuurlijk ook te maken met degene die de cursus begeleidt. Met Yola de Lusenet en Marie-José Klaver hebben de 23 dingen (ook 23 dingen voor musea) een paar bevlogen en zeer deskundige cursusleiders. Zij weten als geen ander de onderhavige sociale media te introduceren, te duiden en te voorzien van interessante voorbeelden. Het is ook goed dat er voor beiden een verdienmodel achter zit, opdat niet de cursus plotseling verdwijnt als ergens subsidie wordt stopgezet… Dat past ook nog eens bij de web 2.0 gedachte en het nieuwe ondernemerschap.

In hun artikel voor Museumpeil geven ze ook een evaluatie van de cursus, die over het algemeen goed verlopen is en ook op de langere termijn voor meer digitale vaardigheden en betrokkenheid gezorgd heeft. Ze vertellen ook over de soms erbarmelijke staat van de aangetroffen systemen en software die dikwijls verouderd is, dikwijls offline en het bekijken van YouTube video’s niet toestaat.
Toch is er ook een maar.

Continuïteit
Als je met sociale media aan de slag gaat, is continuïteit meestal al snel in het geding. Je begint schoorvoetend en maakt er voorlopig het beste van, of je begint enthousiast en denkt heel wat te vertellen te hebben; er komt iets in je los! Wat natuurlijk ook zo is. Maar gaandeweg nemen je aloude ‘bestaande’ bezigheden weer de overhand, zeker als de cursus voorbij is, je leidinggevende vindt het welletjes en stelt andere prioriteiten, of je komt er simpelweg een week of wat niet aan toe. Dan wordt de drempel om de draad weer op te pakken snel hoger.

Interactie = redactie
Bovendien kun je, na de eerste leuke reacties van je collega’s en de cursusleiders, wellicht een beetje beduusd raken door het uitblijven van respons. Of door het gebrek aan overtuiging bij je leidinggevende, die meer geïnteresseerd leek in de korte termijn target dan in de langdurige transitie. Dan sta je er min of meer in je eentje voor en wie interesseert het verder eigenlijk? En wat doe je over een jaar? Nog steeds braaf je blogpostje maken? Hoe zorg je dat het boeiend blijft, dat je telkens iets nieuws brengt, vordert, een formule ontwikkelt, je blog onder de aandacht brengt, etc. etc. Je mist dus eigenlijk een communicatie strategie en/of redactionele formule. Zeker als je voor je organisatie met sociale media aan de slag gaat.
Je was niet slechts aan ‘n weblog begonnen, maar ook nog aan een flickr account en aan youtube, twitter, librarything en netvibes (weet iemand eigenlijk nog waar die laatste over ging?). Naarmate je meer connecties hebt, wat veel tijd kost als het niet ‘natuurlijk’ verloopt, gaat het je meer tijd kosten. Terwijl al je vrienden op facebook zitten. En je collega’s op Google+. Nog even en je krijgt een social media burn-out nog voordat je alles goed en wel in de vingers had.

Dat geldt eigenlijk ook voor een erfgoed instelling, die ten behoeve van een project en om het eens te proberen een blog begint. Doorgaans is de inhoud verbluffend goed, want laat dat maar aan erfgoedmensen over. Maar dan is het project voorbij, de subsidie of het toegezegde budget is op en ondanks alle goede bedoelingen strandt daar de weblog. Vaak zit daar ook een benaderingswijze achter die nog stamt uit de tijd van (papieren) boeken: we zijn gewerkt naar een publicatie en presentatie toe te werken en daarna is de publicatie te koop of ter inzage. Een weblog vraagt om continuïteit, om actie en reactie, om terug- en vooruitblikken, om verbondenheid met andere (actuele of statische) bronnen. Sociale media is niet een project met een einddatum, maar een voortdurend proces. Of vergelijk het met telefoneren, daarmee hou je ook niet op als het project ‘telefonie’ voorbij is.

De identiteit van de organisatie
Een ander issue is de positie van sociale media binnen de communicatie en marketing doelstellingen van een organisatie. Natuurlijk is het vaak de organisatie die besluit dat werknemers de cursus mogen doen. Maar afstemming met het communicatiebeleid is vaak onvolledig. Gebruik van sociale media ligt dicht bij de identiteit van de organisatie, bij het uitdragen van de visie en missie. Dat kan je niet aan een cursus overlaten. Dus gaat het wringen, is er behoefte aan meer overleg en daar was de organisatie lang niet altijd op uit. Dat is, logischerwijs, ook niet bij de cursus inbegrepen. Het ligt dan ook minder aan de cursus dan aan de organisatie die de cursus afneemt en dit niet inbedt in hun beleid. Ook weer begrijpelijk, want zo’n interventie in het communicatiebeleid, en tevens in de PR, CRM, HR, marketing e.d. pleeg je niet zomaar.
Wil je -als organisatie- succesvol met sociale media aan de slag gaan, ben je erbij gebaat allereerst de identiteit van de organisatie goed op orde te hebben. “Wie is de organisatie?” “Waarom is de organisatie er en voor wie?” Het in deze vragen vervatte gedachtegoed dient consistent gecommuniceerd te worden, ook via sociale media. Juist door dit gedachtegoed zullen menen buiten de organisatie zich aangesproken kunnen voelen, aangesproken op waarden waartoe zij zich aangetrokken voelen, die ze zinvol achten, die ze inspireren. Dat klinkt nu hoogdravender dan het is. Vergelijk het met de identiteit van je vrienden, de mensen die je waardeert, waar je mee te maken wilt hebben. Sociale media helpen een organisatie om op dat intermenselijke, zingevende niveau te opereren. Natuurlijk kan iedere werknemer afzonderlijk een eigen interpretatie geven van dat gedachtegoed, dat maakt het juist sterker, zolang de kern van de zaak erin doorklinkt. Op die manier kan het helpen om mensen binnen en buiten de organisatie met elkaar te verbinden, te interesseren, betrokken te maken. Al met al een oproep aan een organisatie om nog veel weloverwogener met sociale media aan de slag te gaan. Of eigenlijk: om de organisatie menselijker te maken en te bedenken op welke niveau’s het zich wil verhouden tot bezoekers en andere belanghebbenden.

Intussen op de werkvloer
Door met sociale media aan de slag te gaan, of beter gezegd met web 2.0, dus ook alle apps en lifehacking tools, kunnen werkprocessen veranderen. Dat mag ook wel. Dus hoe combineer je het met je onderzoek, met peer reviews, met andere publicaties, wat betekent het voor je carriere en bijvoorbeeld je aanstaande functioneringsgesprek (hoe ver kun je gaan met wat je schrijft en plaatst)? Sociale media kunnen een organisatie helpen te innoveren, minder bureaucratisch te worden, flexibeler en communicatiever. Wat bespreek je met collega’s via sociale media en kan iedereen dan meedenken? Heeft het gevolgen voor je reguliere werkoverleg? Raakt de organisatie van verticaal (hiërarchisch) meer horizontaal (democratisch) georganiseerd? Verandert (daardoor) het de verstandhouding en omgangsvormen met je collega’s en leidinggevenden? Daar is, behalve medewerkers die iets van nieuwe media begrijpen, echter vooral een visie voor nodig. Vraag is wel hoeveel de medewerkers na de 23e dingen cursus van de impact en het beleid t.a.v. nieuwe media begrijpen en kunnen toepassen. Natuurlijk is het niet aan de cursus (die dat niet ambieert) maar aan de directie om dat proces in gang te zetten en te sturen. Dus moeten we naar een strategie toe, één doe voortkomt uit het idee achter de organisatie, verwoord in de ‘driemachtenleer’: visie, missie en relatie. Die laatste voeg ik er graag aan toe. Anders gezegd: beeld, bewustwording, activering, die drie veroorzaken de strategie; ook van de sociale media.
Sommige collega’s (of de stagiaire) krijgen er zomaar een taak als community manager bij. Zonder daarvoor adequaat te zijn opgeleid, afgezien dan van de 23 dingen cursus, zonder afstemming met de communicatie of het MT. Nogmaals: sociale media helpen een organisatie zichzelf te zijn en te uiten. Aan wie vertrouw je dat toe?
En wat gebeurt er als iemand reageert op een manier die je in verlegenheid brengt? Hoe ga je daarmee om?  We moeten natuurlijk geen problemen opkloppen als ze er niet of nauwelijks zijn, maar in veel gevallen leidt ook het eenvoudige knutselen met sociale media tot kleinere of grotere veranderingsprocessen binnen een organisatie. En ook dat was niet bij de cursus inbegrepen. Sterker nog: het verrast de organisatie soms. Of, en dat is veel erger, de organisatie is er aan toe en hoopt de noodzakelijke verandering simpelweg via de cursus te klaren.

Dus ja, 23 dingen voor musea is een leerzame en vooral leuke cursus. Elke zichzelf respecterende erfgoedinstelling doet er echter goed aan om de cursus onderdeel te laten zijn van een veel omvangrijker inspanning op gebied van sociale media en web 2.0. En dat leidt tot een grote of kleine transitie, tot een organisatieverandering, of tot een herijking van de organisatie ten opzichte van de samenleving, tot nieuwe samenwerkingsvormen, andere partners, businessmodel innovatie, of een combinatie van dit soort zaken.
De strategie bestaat er dan kortweg uit dat de organisatie zichzelf nog eens terdege definieert, inclusief het waarom, de waarden die het wil vertegenwoordigen en voor wie de organisatie er wil zijn. Deze uitgangsounten worden consistent uitgedragen en toegepast, o.a. via sociale media. Dat leidt tot volgers, die er met hun gevolg, hun interpretatie telkens dimensies aan toevoegen en er samen met de organisatie voor zorgen dat deze kan blijven evolueren. Daarvoor is dan wel een beleid nodig, wat je soms kunt afdwingen door gewoon maar met sociale media aan de slag te gaan. Maar dat kan mensen in de organisatie frustreren. Het gaat er nu niet meer om óf we sociale media al dan niet moeten gebruiken, dan zou het een doel op zichzelf worden, maar waarom we ze gebruiken en hoe we dat zo goed mogelijk doen.

In Nederland is een aantal initiatieven in min of meer gevorderde vorm bezig om erfgoed (collecties, instellingen) aan locaties en verhalen (en toerisme c.q. regiomarketing) te koppelen en ze hebben allemaal een (iets) ander businessmodel. Ik noem drie verschillende, zonder andere mooie initiatieven tekort te willen doen, en ga daarbij vast zó kort door de bocht dat ik uitvoerig gecorrigeerd word. Want het is best moeilijk precies te achterhalen wat nou wel het businessmodel is en wat niet. En als zowel betrokkenen als andere deskundigen er hun licht over laten schijnen, vergroten we gezamenlijk ons inzicht in de materie. Verderop in deze blogpost ga ik trouwens wat dieper in op businessmodellen en is een presentatie te zien, inclusief toelichting op de slides, die ik tijdens een netwerkbijeenkomst van if then is now hield.
Als je naar het businessmodel (of naar de financiële middelen) vraagt, krijg je doorgaans open en eerlijk antwoord. Toch valt het ook dan niet mee te bedenken wat nu wel werkt volgens het businessmodel en wat niet, en waarom dat zo is. Hoe belangrijk zijn subsidies hierin, gaat het alleen om subsidies, wie zijn de stakeholders, wat zijn nou eigenlijk de ‘key activities’ van deze organisaties en hoe belangrijk zijn de partners? En hebben ze allemaal de eindgebruiker goed in het vizier? Ik begin maar ergens…

xWasHier
XWasHier staat momenteel in de etalage. Begrijpelijk, het NHM houdt ermee op. Het project verwoordt het uitgangspunt als volgt: “Heel Nederland is een museum. Geschiedenis is overal om ons heen – soms tastbaar, soms niet meer tastbaar, maar altijd aanwezig in het landschap. Geschiedenis beleef je het beste op de plek zelf. Daarom ontsluit het Nationaal Historisch Museum vanaf nu de belangrijkste historische locaties in Nederland en daarbuiten.” Dat past naadoos bij de doelstellingen en het gedachtengoed van het NHM. Maar er hangt een fors prijskaartje aan en dat zit ‘m vooral in een tamelijk ruim begrote redactie en onderhoud. Kun je er een paar ton per jaar mee verdienen en zo ja, waaraan?
“Plaatsen bezoeken, de geschiedenis ontdekken en prijzen winnen, daar draait het om bij xwashier. Iedere historische locatie heeft zijn eigen marker. Als je die hebt gevonden, scan je hem met je iPhone. Zo ‘check je in’ op deze locatie. Hierdoor kun je diverse beloningen verdienen. De uitdaging is natuurlijk alle markers te verzamelen en zo alle prijzen te verdienen.”

Daar hebben we misschien een businessmodel: de prijzen. Het lukt misschien wanneer je partners kunt vinden, die op inhoudelijke gronden prijzen willen aanbieden (lees: producten promoten binnen een betekenisvolle setting) en feedback willen krijgen. Koppel je daar dan experience en lifestyle aan (een soort Nalden onder de erfgoedinstellingen gecombineerd met Culture Label), heb je wellicht (op den duur) een lukratieve business. Maar matcht dat met de opzet van xWasHier? Als xWasHier conform de doelstellingen van het NHM ontwikkeld is, kan een ander dat dan overnemen? Want het moet ook passen bij de doelstellingen, het concept en de identiteit van de nieuwe partij. Zoniet, dan zullen de noodzakelijke aanpassingen in de functionaliteit en een extra marketingbudget de kosten nog eens flink opjagen. Dus kun je er een half tot driekwart miljoen per jaar mee verdienen? Biedt het concept die mogelijkheden of moet je dan alsnog aanpassingen gaan doen? Of bouw je dan voor dat geld lever een nieuw platform?

Oneindig Noord-Holland
Een ander voorbeeld is Oneindig Noord-Holland. “Oneindig Noord-Holland is een alsmaar groeiend platform van verhalen over het rijke verleden van Noord-Holland. Geschreven verhalen, maar ook beelden, video’s en geluidsfragmenten. Oneindig Noord-Holland verbindt verhalen achter gebeurtenissen in de geschiedenis, mensen, plekken en monumenten, met collecties van musea, archieven en culturele instellingen. Oneindig Noord-Holland brengt het rijke verleden van Noord-Holland tot leven en slaat een brug tussen vroeger en nu.” Dat klinkt als een zinvol samengaan tussen erfgoed, cultuur en regiomarketing en het is voor te stellen dat de provincie én de culturele sector er baat bij hebben, dat het platform gevoed en uitgebreid wordt.
Vanuit de provincie is er i.i.g. goed over nagedacht welke betekenis het platform moet hebben en dat het tot de verbeelding moet spreken:“Oneindig Noord-Holland stilt de honger van nieuwsgierigen en biedt inspiratie. Bijvoorbeeld voor spreekbeurten en studie. Ook kan het een mooie voedingsbodem zijn voor familiekronieken of straat- en buurtprojecten. Of een uitnodiging om in de echte wereld verder te ontdekken. Bijvoorbeeld door een fietsroute te maken of een museum te bezoeken. Oneindig Noord-Holland biedt oneindig veel mogelijkheden.”

Als je naar de website kijkt, zie je meteen een kaart en een oproep voor verhalen. Het is duidelijk waar e.e.a. zich afspeelt. Voor mij mag die kaart aan de zijlijn komen, zodat je meteen ziet wat nu pas na scrollen tevoorschijn komt: acties, thema’s, routes.
Natuurlijk werkt dit platform ook samen met de toeristische sector en die samenwerking zal alleen maar belangrijker worden. Toch is het (toekomstige) businessmodel me nog niet helemaal duidelijk. Je kunt alle toegeleverde verhalen overigens ook als volwaardige ‘opbrengst’ beschouwen. Maar ik denk dat de inkomsten vooralsnog, direct of indirect, hoofdzakelijk van overheden (inclusief gemeenten, hoogheemraadschap, erfgoedinstellingen) en publiek-private fondsen (landschap e.d.) komen. Tijd voor de Noord-Hollandse economie om betrokken te raken en zich te verbinden aan de roemruchte geschiedenis en het erfgoed van de provincie. En vooral met de mensen die er wonen en werken en zich bewust (willen) zijn van hun omgeving. Tijd voor Oneindig Noord-Holland om te kijken of het platform ook geschikt is voor andere provincies en misschien kunnen ze dan en-passant xWasHier incorporeren.

If then is now
Een vrij recent project dat zichzelf nog op de kaart moet zetten is if then is now (voorheen Plaatsen van Betekenis). Aangezien ik er momenteel (als ‘erfgoed-netwerk expert’ en ook een beetje als communicatiestrateeg) bij betrokken ben, kan ik hier niet onbevooroordeeld zijn. Bij de eerste twee kun je echter al zien wat er gebeurt (en desondanks nauwelijks wat de tijd, de trends en de toewijding nog in petto hebben); bij if then is now is het eigenlijk ronduit moeilijk om er nu al iets zinigs over te zeggen. Er zijn veel en doordacht plannen en er wordt druk gewerkt aan een eerste online beta-beta versie.
Er is al wel een lijst van (mogelijke) verdienmodellen. Wat niet verwonderlijk is, aangezien het hier om een combinatie van erfgoed en toerisme gaat, met zowel inhoudelijke als commerciële uitgangspunten. De praktijk moet het uitwijzen.  We onderzoeken, tijdens een aantal netwerkbijeenkomsten, onder andere hoe erfgoedinstellingen locatieve en mobiele media kunnen gebruiken om hun collecties (en verhalen) te ontsluiten, hoe ze ter plekke en tezelfdertijd met bezoekers in gesprek kunnen zijn, hoe ze wat nauwer met de toeristische sector kunnen samenwerken.

Tijdens de 3e netwerkbijeenkomst in het Vincent van Gogh Huis in Zundert (aanrader!) stonden twee onderwerpen centraal: business modellen en crowdsourcing. Hoewel het ging om een introductie was het nogal veel voor een enkele middag. Daarom zet ik hier de presentatie van het eerste onderwerp, met daarbij een korte toelichting op de slides.
Ik hoop van harte dat er van jou / jullie / iedereen aanvullingen en bijdragen op dit bericht komen om zo toch tot een steeds completer beeld te komen. Want jammer genoeg kan ik hier niet de reacties en toevoegingen van de aanwezigen plaatsen. Een verslag van de bijeenkomst volgt; dit is alvast de eerste presentatie. In weer een ander bericht ga ik dan in op crowdsourcing & vrijwilligers.

Slides:

1. Veel zaken worden nog steeds gedaan als op een sigarendoosje: kort en bondig genoteerd, de highlights van een idee, tijdens een gesprek of overpeinzing, beklonken met een sigaar. Doorgaans worden we niet meteen erg geestdriftig van de aanblik van een business model canvas, maar wel van een bevlogen spreker, die vertelt hoe vanuit zomaar een ingeving, aangevuld met (zakelijke) intuïtie en een paar zeer doortastende acties die fantastische business ontstaan is, hoe dat bedrijf helemaal weer hip geworden is, hoe plotseling een verliesleidend product werd omgevormd tot een winstgevende onderneming.

Mensen als Derk Sauer zul je ook niet vaak met een business model tool aan de slag zien. 
Tijdens zijn toespraak op het Cultuur-Ondernemen congres over verdienmodellen op 18 mei 2011, hield hij een wervende toespraak over de aard van het ondernemerschap; althans over zijn manier van werken.

2. Van de sigarendoos, of in het Engels het servet (napkin), zijn momenteel volop (digitale) equivalenten te vinden. Van ‘getting things done’-tools tot business model apps. En er is veel studie naar gedaan.
Een boek als bullshit management laat overigens weinig heel van al die management theorieën: ‘Bullshit Management’ rekent af met de wijdverspreide overtuiging dat investeren in management zin heeft. Het kraakt kritische noten, want voor succes blijkt geen enkele wetenschappelijke blauwdruk te bestaan. En sterker nog: door al die modellen, methoden en termen verliezen steeds meer organisaties hun essentie uit het oog. Dit boek is een oproep om te stoppen met management en het heft weer in eigen hand te nemen.’

3. Toch heeft zo’n business model tool vaak zin. Niet alleen als hulpmiddel om een business model van de grond af op te bouwen, meestal niet, maar voooral als praatmodel, om tot rijpere gedachten te komen en vooral om al te makkelijke aannames aan het licht te brengen. Want wie zit er zoal op jouw idee te wachten? Kun je jouw producten wel slijten langs de kanalen die je tot je beschikking hebt?
Het business model canvas van Osterwalder en Peigneur is zo’n model. ‘Disruptive new business models are emblematic of our generation. Yet they remain poorly understood, even as they transform competitive landscapes across industries. Business Model Generation offers you powerful, simple, tested tools for understanding, designing, re-working, and implementing business models.’ Interessant aan het canvas zijn de negen bouwstenen en de verdeling in links en rechts: wat de organisatie (intern) kan en wat de organisatie (naar buiten) kan brengen. De variant in de afbeelding is verder ontwikkeld voor de (Nederlandse) cultureel erfgoed sector tijdens het BMICE project. Let er vooral ook op dat het onderdeel (klant)relaties weliswaar een bouwsteen van het canvas is, maar natuurlijk over de gehele linie van invloed is. Dat zien we terug bij zaken als crowdsourcing, (crowd)funding, vergroten van draagvlak voor erfgoedinstellingen, maatschappelijke relevantie, reputatiemanagement, werven en en begeleiden van talent, etc.
Dergelijke waarde zien we, net als bedrijfscultuur, niet direct terug in het canvas. Hoe je innovatief moet denken, hoe je de organisatie daartoe aanzet en erin begeleidt, ook dat zie je er niet aan af. Maar in het boek van Osterwalder, business model generation, komt dat weer wel terug. Beschouw, nogmaals, het canvas en bijbehorende methodieken als een middel om de bedrijvigheid van de organisatie te vatten en waar nodig te veranderen. Gebruik het als praatmodel, plak er met z’n allen geeltjes met ideeën op en ga daar vervolgens in schiften en schuiven.
In die zin werkt het een beetje als een wiki: je bereikt er consensus mee.

4. Het BMICE project heeft daarbij in een vervolgfase een stappenplan ontwikkeld, aan de hand van een aantal workshop sessies waarin praktijkcases van vijf erfgoedinstellingen uitgewerkt zijn. Archief Eemland kwam zo o.a. tot de ontdeking dat zij voor bepaalde taken niet volledig geëquipeerd zijn, en misschien op termijn hun organisatie zullen aanpassen of een andere rol gaan innemen in projecten (zoals ‘Amersfoort op de kaart’)

5. Een belangrijk onderdeel in dit stappenplan is de fit & viability check (afkomstig van TNO). Is het een waardevol idee en is de organisatie ertoe ingericht, scoor je op beide assen hoog, heb je meteen een go (rechtsboven in het diagram). Interessante gebieden zijn derhalve linksboven en rechtsonder. Daar kan innovatie van het business model plaatsvinden.

6. Bij het BMICE stappenplan zijn ook een aantal randvoorwaarden gegeven. Neem ze ter harte. Gebruik een tool als het business model canvas niet als waarheid, of ultieme bron van beslissen over goed en kwaad, maar als model om tot een beter besef te komen van wat je doet en als middel om te innoveren. Wat, bijvoorbeeld, als ik 1 van mijn activiteiten vervang door een ander, of die ene activiteit een andere functie geef?

7. Fluid Minds uit Zwitserland geeft een voorbeeld van een ander ‘canvas’ (meer een , met een net iets andere benadering waarin de bedrijfscultuur en de ideeontwikkeling veel meer een plek gekregen hebben. Zij gaan er vanuit dat een businessmodel ook richtinggevend is voor de bedrijfscultuur, duidelijk maakt waarom mensen op een bepaalde manier te werk gaan in een organisatie. Op hun weblog is veel te lezen over nieuwe innovatieve ideeën.

8. Bij Fluid MInds wordt in hun stappenplan bijvoorbeeld ruimte gemaakt voor leren en ‘ontleren’, voor ideation: dus het ontwikkelen van het idee achter een project, campagne, tentoonstelling of achter de hele organisatie. Die laatste is belangrijk, komen we straks nog op terug. Zijn zien de business model ontwikkeling veel meer als een proces dan (ogenschijnlijk) in het canvas van Osterwalder het geval is.

9. “The four core questions on your business model canvas,” volgens Fluid Minds:

1. Why should customers be excited to do business with you? That is the value proposition. You could almost go as far as asking: Why should customers love to do business with you?
2. How do you create the excitement of your customers in a productive way? That is the value architecture or operating model. Here you describe how you fulfill your value proposition.
3. How do you earn money? That is your revenue model or the profit formula and here you should be able to explain why you as the owner should be excited about the business.
4. What are your values you live up to in your team and with your customers and partners? That is the human side of the business and of utmost important, since it is the most difficult part to copy. I call it the culture and values of a business.

10. Probleem van het business model canvas is dat het plat is; een platte representatie van een gegeven dat misschien wel cilindrisch is. Net als de platte kaart van de ronde wereld. Die toont dat Alaska helemaal aan de andere kant van de wereld ligt ten opzichte van Tsjoekotka (Rusland). Terwijl ze ‘naast’ elkaar liggen. Als China het centrum van de wereld was, op de kaart, lagen New York en Londen aan de uiterste randen van de wereld. Ons perspectief op een business model is zodoende ook heel erg bepalend. We kunnen hier iets aan doen door de platte representatie ‘op te rollen’ waardoor de uiteinden bij elkaar komen. Daarmee komen de bouwstenen ‘partners’ en ‘customers’ naast elkaar te liggen, wat een direct invloed suggereert. En dat ligt heel dicht bij de praktijk, waar door de opkomst van sociale media, user generated content, participatie, ‘prosumers’ (producerende consumenten), consumenten vaak partners zijn en vice versa. Zeker in het geval van co-creatie en crowdfunding ligt het voor de hand het canvas tot een cilinder rond te vouwen en er zo een dynamisch model van te maken.

11. Toevalligerwijs begonnen de 4 vragen bij slide 9 in de volgorde why – how – what. Volgens Simon Sinek werken we meestal de andere kant op, beginnend bij het ‘wat’. Volgens Sinek beginnen onderscheidende ondernemingen vanuit het ‘waarom’, hun raison d’être. Dat noemt hij tijdens zijn TED-talk, the golden circle.
Je kunt vrij makkelijk tegenwerpen dat iedere onderneming vanuit de visie en missie – en dus vanuit het waarom- handelt. Toch is de praktijk vaak anders. In veel gevallen worden in eerste producten bedacht en kan het gebeuren dat naderhand de visie en missie van de (gegroeide) onderneming opgezocht en vastgelegd worden.
Hoe het ook zij, werken vanuit het waarom werkt. Maar anders dan bij Simon Sinek moeten we het niet als een lineaire ontwikkeling zien, maar als een interactief proces, waarbij de totale cirkel als kookpot fungeert, waarbij het wat het hoe beïnvloedt, het hoe telkens als een pijl terugwijst naar het waarom en dit blijft voeden met impulsen, waardoor dit het stralende middelpunt kan blijven.

Heb je aanvullingen, kritiek, verhelderende inzichten, praktijkervaringen, laat het me weten.

Laten we beginnen met Starbucks. Starbucks heeft al eerder gewerkt met interactieve installaties en hoewel het onderstaande voorbeeld op technisch vlak niet vooruitstrevend of vernieuwend is, denk ik wel dat ze een en ander in gang zullen zetten (of zelfs al hebben gezet).
In de decembermaand schenkt starbucks haar warme dranken in een rode feestbeker. Dit jaar kun je met deze beker een app openen en diverse animaties bekijken, spelletjes spelen of dit delen met je vrienden. Met de campagne ‘Let’s Merry’, inclusief gelijknamige website, weten ze de boodschap op meer manieren te verkondigen. Je eigen kerstkaarten maken, de app gebruiken, promo’s bewonderen en natuurlijk kennis maken met de nieuwste smaken. Starbucks zet sterk in op ’samen beleven, samen ervaren’.

.

Ook Lacta Chocolat heeft dit jaar werk gemaakt van AR. Waar Starbucks inzet op de gezamenlijke fun, gooit Lacta het op de liefde. De techniek die hier is gekozen maakt het gebruiken van AR een stuk meer laagdrempelig, denk ik. Bekijk het filmpje, want als je het zelf wilt testen moet je aardig thuis zijn in het Grieks. 

.

Maar laten we vooral eens kijken bij de University of Tokyo. Zij hebben namelijk weer een aardig succesje geboekt. Door een slimme manier van holografie te koppelen aan de Wii Remote en de door hen zelf ontwikkelde ‘Tactile Display’ hebben zij het mogelijk gemaakt om een holografische weergave met de hand aan te raken en te beinvloeden. (Ja, met de hand!) Zij noemen het Touchable Holography.

Kun je voorstellen wat een mogelijkheden dit in de toekomst gaat brengen? Zo krijgt een ‘hands on’ opstelling een compleet andere invulling (en uitwerking).

.

ErfgoedNieuws, net als Erfgoed 2.0 onderdeel van Stichting E30, maakte eerst een paper.li verzameling, die nog vrij weinig beeld bevatte. Met een zelfde soort verzameling op Scoop.it! ging dat collectievissen al een stuk beter. De eerste heeft als voordeel dat je eenmalig een zoekterm op twitter ingeeft waarna er dagelijks -automatisch- een nieuwe verzameling wordt gepubliceerd. De ander heeft als voordeel dat het beter beheersbaar is (je selecteert zelf de items uit het zoekaanbod dat Scoop.it! genereert) en meer beeld bevat. Maar dan moet je het wel handmatig ‘curaten’ zoals Scoop.it dat noemt. Kan overigens ook via een iPhone app.
Hieronder een twitterfountain, zoals die door Thomas van Maaren werd gesuggereerd. Kans bestaat dat ik dit wordpress.com weblog de fountain niet werkt. Bekijk ‘m dan bij een tijdelijke blogpost op de site-in-aanbouw van Stichting E30…

De akten zijn voor de provincie Friesland beschikbaar voor de periode 1809-1925. In totaal dienen nu nog ca. 270.000 records te worden ingevoerd. De gegevens worden door vrijwilligers overgetypt uit de originele bronnen en gestructureerd vastgelegd in een database. Dit moderne monnikenwerk wordt gedaan door zowel vrijwilligers van Tresoar als vrijwilligers van de Freonen van de Argiven yn Fryslân/Vrienden van de Archieven in Friesland (FAF/VAF). Mede dankzij hun inzet is de familiegeschiedenis voor de amateur-genealoog en andere geïnteresseerden thuis, vanachter de computer en waar ook ter wereld, binnen handbereik. Het Notarieel Archief Friesland kunt u doorzoeken via de site van Tresoar.

Neemt u overigens ook eens een kijkje op de geheel vernieuwde website van de FAF/VAF op www.stichtingfaf.nl.
Via sneuperdokkum.blogspot.com

Intussen heeft een onafhankelijke onderzoekscommissie een drietal scenario’s onderzocht voor Rotterdamse musea op museaal inhoudelijke, financiële en organisatorische consequenties. Een focus op de eigen kerntaken en samenwerking waar relevant vormen de kern van het beleid dat het Museum Rotterdam en het Maritiem Museum Rotterdam in de komende jaren dienen te voeren. Dat is de conclusie van het externe onderzoek dat beide musea hebben laten uitvoeren ter voorbereiding op hun subsidieaanvraag bij de Gemeente Rotterdam voor de periode 2013 – 2016.

Deze conclusies liepen zodoende uiteen van een volledige fusie tot één organisatie in één gebouw, tot een meer onafhankelijke koers van elkaar. Uit de studie komt deze laatste variant naar voren als beste optie door een investering in de sterke kanten van de musea en strategische samenwerking. In deze variant is rekening gehouden met de aanwijzing in de uitgangspuntenbrief van het Rotterdamse College van B & W voor het cultuurbeleid 2013 – 2016 waarin meer samenwerking en meer aandacht voor ‘het verhaal van Rotterdam’ wordt verlangd.

Via utrecht.nieuws.nl
Via Moment Nieuws

Volgens het gerucht laat KLM passagiers straks hun buurman kiezen op basis van de social media profielen. Het zou in 2012 operationeel worden. tegen die tijd is het mogelijk je LinkedIn en Facebook (en Twitter?) te koppelen aan je stoel. Volgens Hyped kan dat leiden tot nieuwe vormen van dating in het vliegtuig en Nu.nlvoorspelt dat het handig is voor zakenreizigers om nieuwe contacten op te doen: “Als een passagier incheckt op internet kunnen de profielen van LinkedIn en Facebook gekoppeld worden. Andere passagiers kunnen zo een buurman uitkiezen met wie zij bijvoorbeeld overeenkomsten hebben. Uiteraard moeten passagiers er zelf voor kiezen deze informatie te delen. [...] KLM heeft de dienst nog niet officieel aangekondigd, maar een topman sprak over de plannen tijdens een conferentie. Begin 2012 zal een pilot gestart worden en dan zullen ook meer details volgen.KLM wil verder niets bekendmaken.”

Misschien is de erfgoedsector te ‘klein’ of te armlastig om zulke grootschalige social media toepassingen op te zetten. Maar het zou wel interessant zijn om bij evenementen op erfgoedlocaties eveneens te kunnen kiezen naast wie je komt zitten. Vooral bij fundraising evenementen, dan wil je natuurlijk wel gezien worden en meteen even netwerken. Mediamatic experimenteert al een tijdje met dating voor cultuurliefhebbers en ook wij zijn daarmee bezig via Stichting E30. Over dat laatste zullen we binnen afzienbare tijd meer bekend gaan maken…